Ransomware is een vorm van schadelijke software die gegevens of systemen blokkeert door deze te versleutelen, waarna criminelen druk uitoefenen om betaling of actie af te dwingen, meestal door te dreigen met blijvend dataverlies of openbaarmaking van vertrouwelijke informatie.
Ransomware-aanvallen raken organisaties harder dan ooit, met gevolgen die veel verder gaan dan alleen versleutelde bestanden. De druk op bestuurders neemt toe, communicatie staat onder spanning en herstel blijkt vaak complexer dan verwacht.
Tegelijk wordt hacking steeds geraffineerder en maken aanvallers gebruik van gedragspatronen, kwetsbare netwerken en gebrekkige voorbereiding. Hoe kunnen organisaties de schade beperken, de regie behouden en voorkomen dat ze opnieuw getroffen worden?
1. Wat ransomware precies is
Ransomware is uitgegroeid tot een van de meest winstgevende vormen van cybercriminaliteit. Het gaat allang niet meer om een paar bestanden die gegijzeld worden, maar om goed georganiseerde aanvallen die bedrijven en instellingen plat kunnen leggen. Waar het ooit begon als een simpele vorm van digitale afpersing, is het nu een professioneel verdienmodel geworden. Criminelen combineren technische kennis met slimme sociale tactieken en zakelijke berekening. Ze weten precies waar ze de meeste druk kunnen zetten om iemand tot betaling te dwingen.
Ransomware als winstmodel
De basis van ransomware is financieel gewin. Cybercriminelen gebruiken dezelfde logica als ondernemers: ze willen winst maken met zo min mogelijk risico. Ze kijken daarom naar doelwitten die veel te verliezen hebben of afhankelijk zijn van hun digitale systemen. Hoe meer impact de aanval heeft, hoe groter de kans dat er betaald wordt.
Hun werkwijze is zakelijker dan ooit. Er wordt gekeken naar:
- De grootte van een organisatie en de mogelijke schade bij stilstand
- De waarde van data en de gevoeligheid van informatie
- De kosten die nodig zijn om de aanval uit te voeren
- De kans dat het slachtoffer het losgeld daadwerkelijk betaalt
In die zin lijkt ransomware meer op georganiseerde misdaad dan op technische hacking. De aanval is slechts een middel in een goed uitgedacht verdienmodel.
Een georganiseerde digitale industrie
Achter ransomware zit vaak een hele digitale infrastructuur. Er bestaan inmiddels complete marktplaatsen waar toegang tot netwerken, gestolen wachtwoorden en aanvalstools te koop zijn. Deze samenwerking wordt vaak aangeduid als Ransomware-as-a-Service (RaaS). Hierbij levert één partij de software en andere partijen voeren de aanval uit.
Er zijn verschillende rollen binnen zo’n crimineel ecosysteem:
- Ontwikkelaars die de ransomware bouwen
- Verkopers van toegangsrechten tot netwerken
- Affiliates die de daadwerkelijke aanval uitvoeren
- Geldstromen die via crypto en tussenpersonen worden witgewassen
Deze samenwerking zorgt ervoor dat zelfs iemand zonder technische kennis een aanval kan uitvoeren, zolang hij de juiste partners betaalt. Zo is ransomware niet alleen een technisch risico, maar ook een vorm van georganiseerde online handel.
Ransomware als bedrijfsrisico
Ransomware raakt organisaties op meerdere niveaus tegelijk. Het is niet alleen een IT-probleem, maar een directe bedreiging voor de bedrijfsvoering. Wanneer systemen stilstaan, heeft dat gevolgen voor productie, dienstverlening en klantvertrouwen. De impact is niet alleen technisch, maar ook juridisch, financieel en operationeel.
Belangrijke risico’s zijn onder meer:
- Boetes en meldplichten bij datalekken
- Verlies van omzet of productiestilstand
- Schade aan reputatie en vertrouwen
- Kosten voor herstel, forensisch onderzoek en communicatie
Vanuit normen als ISO 27001 en NEN7510 wordt ransomware gezien als een belangrijk onderdeel van informatiebeveiliging. Het vraagt om duidelijke afspraken over risico’s, verantwoordelijkheden en continuïteit.
Gevolgen voor dienstverlening
In sectoren waar continuïteit van levensbelang is, zoals de zorg of het openbaar bestuur, kan een aanval meer doen dan alleen schade veroorzaken. Ransomware kan processen stilleggen die mensen direct raken. Denk aan ziekenhuizen die geen patiëntdossiers kunnen openen of gemeenten die tijdelijk geen vergunningen kunnen verwerken.
Wanneer de dienstverlening stokt, ontstaan bredere risico’s:
- Vertraging in essentiële processen
- Schade aan publieke diensten of hulpverlening
- Onzekerheid bij klanten of burgers
- Verlies van data die niet meer hersteld kan worden
De technische aanval verandert daarmee in een maatschappelijk probleem.
Van incident naar beleid
Veel organisaties zijn pas echt werk gaan maken van hun beveiligingsbeleid nadat ze te maken kregen met ransomware of een bijna-incident. Zulke aanvallen maken pijnlijk duidelijk dat beveiliging geen kwestie is van losse maatregelen, maar van beleid, training en samenwerking.
Ransomware legt de zwakke plekken bloot in beleid en structuur, zoals:
- Onvoldoende netwerksegmentatie
- Verouderde software
- Geen actuele back-ups
- Gebrek aan bewustzijn bij medewerkers
De rol van de information security officer (ISO) of CISO wordt hierdoor steeds belangrijker. Deze functionaris zorgt ervoor dat beveiliging onderdeel is van de bedrijfsstrategie en niet alleen van de IT-afdeling.
Betalen of niet betalen
Een lastig dilemma is de vraag of losgeld moet worden betaald. De overheid raadt dit af, maar in de praktijk gebeurt het nog regelmatig. Soms omdat bedrijven hun systemen niet kunnen herstellen, soms omdat de schade anders te groot zou zijn.
De afweging hangt vaak af van:
- De beschikbaarheid van betrouwbare back-ups
- De druk van klanten of de media
- De hoogte van het geëiste bedrag
- De mate waarin verzekeringen de schade dekken
Toch blijft betaling een risico. Er is geen garantie dat bestanden daadwerkelijk worden ontsleuteld of dat criminelen geen kopie van de data bewaren. Bovendien houdt betaling het verdienmodel in stand.
Ransomware en andere aanvalsvormen
Ransomware is zelden de enige aanval. Vaak is het de laatste stap in een reeks van activiteiten waarbij hackers eerst toegang krijgen via phishing, zwakke wachtwoorden of gestolen accounts. Daarna verplaatsen ze zich binnen het netwerk, verkennen ze systemen en bepalen ze wat ze kunnen gijzelen.
In veel gevallen wordt ransomware gecombineerd met andere technieken zoals:
- Datadiefstal voor extra afpersing
- DDoS-aanvallen om druk te verhogen
- Manipulatie van e-mails of cloudaccounts
Zo wordt ransomware onderdeel van een bredere digitale strategie waarin misleiding, Hacking en afpersing samenkomen.
Druk en communicatie tijdens een aanval
Wanneer ransomware toeslaat, komt communicatie onder enorme druk te staan. Organisaties moeten tegelijkertijd intern reageren en extern verantwoording afleggen. Fouten in deze fase kunnen de schade vergroten.
Belangrijke aandachtspunten zijn:
- Rust en coördinatie in de interne communicatie
- Duidelijke woordvoering richting pers en klanten
- Afstemming met toezichthouders en eventueel politie
- Bescherming van privacygevoelige informatie
Een goed voorbereide organisatie beschikt over een incidentresponsplan waarin niet alleen technische stappen, maar ook communicatierichtlijnen zijn opgenomen.
2. Hoe ransomware werkt
Ransomware-aanvallen verlopen meestal volgens een vast patroon, maar de aanvallers passen hun tactieken voortdurend aan. Het gaat niet alleen om het installeren van kwaadaardige software, maar om een zorgvuldig opgebouwde aanvalsketen. Elke stap is erop gericht om toegang te krijgen, schade te maximaliseren en controle over het systeem te verkrijgen. Ransomware is daarmee geen op zichzelf staande actie, maar onderdeel van een grotere strategie waarin voorbereiding, timing en uitbuiting samenkomen.
Waar veel organisaties nog steeds denken dat ransomware “plotseling” toeslaat, blijkt in de praktijk dat criminelen zich vaak al weken of zelfs maanden in het netwerk bevinden voordat de daadwerkelijke versleuteling wordt gestart.
Aanval via kwetsbare toegangspunten
De eerste stap is bijna altijd het vinden van een zwakke plek in de digitale beveiliging. Deze toegangspunten variëren per organisatie, maar de meest gebruikte methoden zijn:
- Gestolen of gelekte inloggegevens, vaak verkregen via phishing of datahandel
- Niet-gepatchte software of verouderde systemen met bekende kwetsbaarheden
- Onbeveiligde Remote Desktop Protocol (RDP)-verbindingen
- Brute-force aanvallen op slecht beveiligde accounts
Aanvallers gebruiken vaak geautomatiseerde scans om kwetsbare systemen op te sporen. Deze methodes zijn goedkoop, effectief en snel toe te passen op grote schaal. Zodra een ingang is gevonden, begint de tweede fase van de aanval.
Verkennen van het netwerk
Na de eerste toegang richten de aanvallers zich op het begrijpen van de infrastructuur van het doelwit. Ze verzamelen informatie over gebruikersrechten, netwerkschijven, back-ups en kritieke systemen. In deze verkenningsfase wordt ook vastgesteld waar de meeste impact kan worden gemaakt.
Tools die hierbij veel worden gebruikt, zijn bijvoorbeeld:
- Legitiele systeemtools zoals PowerShell of Windows Management Instrumentation (WMI)
- Netwerkverkenningstools zoals BloodHound of Cobalt Strike
- Scripts die automatisch privileges verhogen of tokens stelen
Omdat veel van deze tools standaard aanwezig zijn in bedrijfsomgevingen, zijn ze lastig te detecteren zonder goede monitoring.
Laterale beweging en privilege escalation
Om zoveel mogelijk schade aan te richten, willen aanvallers toegang krijgen tot beheerdersaccounts en bedrijfskritische systemen. Ze verplaatsen zich van het ene systeem naar het andere (laterale beweging), op zoek naar hogere rechten of minder goed beveiligde systemen.
Deze fase is gericht op:
- Het escaleren van rechten van gewone gebruikers naar beheerdersaccounts
- Het zoeken naar back-upsystemen om deze later uit te schakelen
- Het bereiken van domeincontrollers en cloudomgevingen
- Het in kaart brengen van gekoppelde applicaties zoals ERP, mailservers of databases
Zodra voldoende controle is opgebouwd, bereiden de aanvallers zich voor op de eigenlijke versleuteling.
Uitschakelen van back-ups en beveiliging
Om herstel te voorkomen, schakelen criminelen voorafgaand aan de aanval belangrijke verdedigingsmechanismen uit. Dit gebeurt vaak met scripts die:
- Back-ups wissen of ontoegankelijk maken
- Antivirussoftware uitschakelen of omzeilen
- Logging en monitoring tijdelijk stoppen
- Bestanden voorbereiden voor exfiltratie (datalekken)
In deze fase worden ook tools geplaatst om data te verzamelen. Bij moderne ransomwarecampagnes wordt niet alleen versleuteld, maar ook informatie gestolen. Deze data kan later worden gebruikt voor afpersing of verkoop.
De daadwerkelijke versleuteling
Wanneer alles is voorbereid, wordt de ransomware actief. In enkele minuten of uren worden honderden tot duizenden bestanden versleuteld. De aanval is in deze fase meestal niet meer te stoppen.
Kenmerken van deze fase:
- Bestandsnamen worden aangepast of voorzien van een extensie
- Op elke versleutelde map verschijnt een losgeldbrief in tekst- of HTML-formaat
- Soms worden schermen geblokkeerd of processen stilgezet
- Netwerkcommunicatie wordt versleuteld, zodat communicatie alleen via de criminelen loopt
Vanaf dit moment wordt de druk opgevoerd. De losgeldbrief bevat meestal een dreiging en een deadline. Betaling gebeurt doorgaans in cryptocurrency, met belofte van een decryptiesleutel.
Afpersing op meerdere niveaus
Moderne ransomwareaanvallen beperken zich niet tot alleen versleuteling. Afpersing is steeds vaker meervoudig, met als doel de druk op het slachtoffer te maximaliseren. Veelvoorkomende vormen:
- Dubbele afpersing: naast versleuteling wordt ook gedreigd met publicatie van gestolen data
- Drievoudige afpersing: er wordt een DDoS-aanval uitgevoerd als extra drukmiddel
- Viervoudige afpersing: ook klanten of partners van het slachtoffer worden benaderd of bedreigd
Deze aanpak verhoogt de kans dat een slachtoffer betaalt, zelfs als back-ups aanwezig zijn.
Automatisering en schaalvergroting
Ransomwarecampagnes worden steeds meer geautomatiseerd. Dankzij kant-en-klare toolkits kunnen aanvallen binnen enkele uren worden uitgevoerd. Er zijn dashboards waarmee criminelen meerdere doelwitten tegelijk kunnen volgen, onderhandelingen kunnen starten en betalingen beheren.
Automatisering heeft geleid tot:
- Snellere aanvallen met minder voorbereiding
- Lagere drempel voor minder technisch onderlegde criminelen
- Meer doelwitten tegelijk in actieve campagnes
- Snellere verspreiding binnen netwerken
Tegelijkertijd wordt de aanval complexer en lastiger op te lossen zonder gespecialiseerde hulp.
Detectie wordt moeilijker
Omdat veel aanvallen gebruikmaken van reguliere systeemtools, zijn ze moeilijk op te sporen door traditionele beveiligingssoftware. Endpoint Detection and Response (EDR), Network Detection and Response (NDR) en Security Information and Event Management (SIEM) zijn nodig om afwijkend gedrag tijdig te detecteren.
Tegelijk wordt versleuteling vaak pas opgemerkt als het te laat is. Veel organisaties ontdekken de aanval pas op het moment dat systemen vastlopen of data onbereikbaar is.
Beveiliging moet daarom gericht zijn op vroege detectie, signalen van laterale beweging, verdachte toegangspogingen en onbekende processen.
3. De impact van een aanval
De impact van een ransomware-aanval reikt veel verder dan het tijdelijk niet kunnen openen van bestanden. Waar het vroeger vooral ging om directe schade aan systemen of data, raken ransomware-incidenten nu ook reputatie, juridische positie, klantrelaties en de continuïteit van een organisatie. Niet zelden moeten bedrijven of instellingen tijdelijk stoppen met hun kernactiviteiten, terwijl herstelprocessen, communicatie en juridische verplichtingen zich opstapelen. Ransomware is daarmee een strategisch bedrijfsrisico geworden, en niet alleen een technisch probleem.
Stilstand in primaire processen
Wanneer bestanden of systemen versleuteld zijn, heeft dat directe gevolgen voor de dagelijkse bedrijfsvoering. Medewerkers kunnen niet verder, klanten krijgen geen toegang tot diensten en partners kunnen niet meer koppelen aan systemen. De afhankelijkheid van digitale processen zorgt ervoor dat zelfs korte uitvaluren al tot verstoringen leiden.
Veelvoorkomende gevolgen:
- Storing in productieprocessen of logistieke ketens
- Geen toegang tot klantgegevens of bestelsystemen
- Tijdelijk stilleggen van planningen, administraties of communicatie
- Vertraging in dienstverlening, zorg, hulpverlening of leveringen
Zonder toegang tot IT vallen veel organisaties volledig stil. Het activeren van back-upsystemen of uitwijken naar noodprocedures vraagt tijd, mankracht en voorbereiding — zaken die vaak pas in gang worden gezet als het al te laat is.
Financiële schade en verborgen kosten
De directe kosten van een aanval zijn al snel aanzienlijk. Denk aan forensisch onderzoek, het inhuren van cybersecurityspecialisten, het terugzetten van back-ups, vervanging van hardware en systemen, en extra personeel voor communicatie en herstel.
Maar er zijn ook veel indirecte kosten:
- Verlies van omzet tijdens downtime
- Afspraken die niet worden nagekomen (boetes of claims)
- Prijsdaling door reputatieverlies (voor beursgenoteerde bedrijven)
- Verhoogde verzekeringspremies of verlies van dekking
Soms komen deze kosten pas maanden later aan het licht, bijvoorbeeld als blijkt dat systemen opnieuw zijn geïnfecteerd of data alsnog uitlekt.
Reputatieschade en vertrouwen
Een succesvolle ransomware-aanval laat zien dat de organisatie kwetsbaar was. Dat schaadt het vertrouwen van klanten, partners en toezichthouders. Zeker wanneer er sprake is van datalekken, worden klanten direct geraakt en moeten zij worden geïnformeerd.
Gevolgen voor het imago:
- Klanten kiezen voor een veiligere partij
- Partners heroverwegen samenwerking
- Medewerkers voelen zich onveilig of verliezen vertrouwen in het management
- Media-aandacht zorgt voor extra reputatiedruk
Vooral in sectoren waar betrouwbaarheid en veiligheid kernwaarden zijn — zoals zorg, overheid, onderwijs en finance — is reputatieschade moeilijk te herstellen.
Juridische gevolgen en meldplichten
Ransomware kan ook juridische gevolgen hebben, vooral wanneer persoonsgegevens of vertrouwelijke informatie betrokken zijn. Volgens de AVG moet een datalek worden gemeld bij de Autoriteit Persoonsgegevens, en in sommige gevallen ook bij de betrokkenen zelf. In bepaalde sectoren gelden aanvullende meldplichten, zoals bij zorginstellingen of onder de NIS2-richtlijn.
Juridische verantwoordelijkheden:
- Beoordelen of er sprake is van een datalek
- Binnen 72 uur melden bij toezichthouders
- Documenteren van de getroffen maatregelen
- Aantonen dat passende beveiliging aanwezig was
Het ontbreken van goed gedocumenteerde beveiligingsmaatregelen kan leiden tot sancties, schadeclaims of verlies van certificeringen.
Menselijke impact binnen de organisatie
Een ransomware-aanval heeft ook een mentale en sociale impact op medewerkers. Vooral in kleinere teams of organisaties waar IT geen aparte afdeling is, kan de aanval voelen als een persoonlijke mislukking. Medewerkers worden ineens geconfronteerd met onbekende dreigingen, technische termen en druk van buitenaf.
Typische gevolgen:
- Stress bij IT-medewerkers of bestuurders
- Schuldgevoelens of paniek bij medewerkers die mogelijk op een phishinglink klikten
- Onzekerheid over wat wel en niet veilig is
- Verhoogd ziekteverzuim door werkdruk tijdens herstel
Daarom is het belangrijk dat niet alleen technische hulp beschikbaar is, maar ook ondersteuning in communicatie en begeleiding. Een goed voorbereid incidentresponsplan bevat ook richtlijnen voor intern leiderschap en communicatie.
Langetermijneffecten op bedrijfsvoering
De schade van een ransomware-aanval eindigt niet zodra systemen weer werken. Het herstelproces kan weken tot maanden duren. IT-systemen moeten worden herbouwd, netwerken opnieuw gescand, beveiligingsmaatregelen aangescherpt, en in sommige gevallen moeten externe audits worden uitgevoerd.
Langdurige effecten:
- Vertraging in projecten of innovatie
- Heropbouw van IT-infrastructuur
- Teruglopende klantloyaliteit
- Strakkere eisen van verzekeraars of toezichthouders
Daarnaast moet het beveiligingsbeleid vaak opnieuw worden opgezet of herzien. De vraag die bestuurders zichzelf stellen na een aanval is meestal: hoe voorkomen we dat dit nog eens gebeurt?
Verstoring van ketens en partners
Een ransomware-aanval beperkt zich zelden tot één organisatie. In veel gevallen raken leveranciers, partners of klanten ook getroffen. Dit gebeurt bijvoorbeeld wanneer gedeelde systemen worden versleuteld, of wanneer criminelen ook data van derden in handen krijgen.
Voorbeelden van ketenimpact:
- Logistieke verstoringen doordat leveranciers niet kunnen leveren
- IT-uitval bij klanten als gevolg van verbonden systemen
- Klantdata die via een dienstverlener uitlekt
- Juridische claims van externe partijen die indirect getroffen zijn
Organisaties worden daardoor niet alleen verantwoordelijk voor hun eigen beveiliging, maar ook voor de digitale veiligheid binnen hun keten.
Impact op ISO 27001 of NEN7510 implementatie
Een ransomware-aanval toont vaak aan waar het schort aan beheersmaatregelen, zoals risicobeoordeling, back-upbeheer, netwerksegmentatie of monitoring. Voor organisaties die werken volgens ISO 27001 of NEN7510 betekent een aanval vaak dat bestaande maatregelen opnieuw beoordeeld moeten worden.
Gevolgen voor het ISMS:
- Aanpassing van risicoanalyses
- Extra maatregelen in het business continuity plan (BCP)
- Herbeoordeling van leveranciersrisico’s
- Aanscherping van toegangsbeheer en logging
Soms is de aanval aanleiding om externe audits te vervroegen of certificeringen te herzien.
4. Hoe ransomware voorkomen kan worden
Ransomware voorkomen vraagt om meer dan alleen antivirussoftware of een goede back-up. Het gaat om het creëren van een digitale omgeving waarin elke schakel, van techniek tot menselijk gedrag, gericht is op weerbaarheid. Preventie is een combinatie van techniek, beleid, bewustwording en routine. Organisaties die ransomware willen voorkomen, moeten niet alleen reageren op dreigingen, maar ook anticiperen op hoe criminelen denken en handelen.
Een gelaagde beveiligingsaanpak
De meest effectieve bescherming tegen ransomware is een combinatie van meerdere verdedigingslagen. Elke laag moet het de aanvaller moeilijker maken om binnen te komen of schade aan te richten. Dit principe staat bekend als defense in depth.
Belangrijke lagen zijn:
- Netwerkbeveiliging: segmentatie voorkomt dat één besmet apparaat het hele netwerk platlegt.
- Authenticatie: sterke wachtwoorden en multifactor-authenticatie beperken misbruik van accounts.
- Toegangsbeheer: geef gebruikers alleen de rechten die ze nodig hebben.
- Monitoring: afwijkend gedrag op tijd signaleren voorkomt escalatie.
- Back-ups: regelmatige, offline bewaarde kopieën van data zorgen voor herstelmogelijkheden.
Elke laag verkleint het aanvalsoppervlak. Ransomware is zelden effectief wanneer er meerdere drempels in het pad van de aanvaller liggen.
Beleid en governance
Voorkomen begint bij beleid. Zonder duidelijke verantwoordelijkheden en afspraken vervallen beveiligingsmaatregelen al snel in losse initiatieven. Een organisatie die werkt met een vastgesteld informatiebeveiligingsbeleid kan ransomware structureel tegengaan.
Belangrijke onderdelen van zo’n beleid zijn:
- Duidelijke rollen en verantwoordelijkheden, vastgelegd in het ISMS (Information Security Management System)
- Regelmatige risicobeoordelingen volgens ISO 27001 of NEN7510
- Procedures voor patchmanagement en software-updates
- Richtlijnen voor incidentrespons en communicatie
- Periodieke toetsing van beveiligingsmaatregelen
Een goed beleid zorgt ervoor dat technische maatregelen niet afhankelijk zijn van toeval of individuele inzet.
Beperk de aanvalsmogelijkheden
Ransomware komt meestal binnen via kwetsbaarheden of menselijke fouten. Door het aantal potentiële ingangen te beperken, verkleint de kans op besmetting aanzienlijk.
Belangrijke maatregelen zijn onder andere:
- Verwijder verouderde software en sluit ongebruikte poorten af.
- Gebruik alleen vertrouwde bronnen voor software-installaties.
- Controleer toegangsrechten en schakel accounts uit die niet meer worden gebruikt.
- Gebruik moderne e-mailfilters die verdachte bijlagen of links blokkeren.
- Beperk de mogelijkheid om externe opslagmedia (zoals USB-sticks) te gebruiken.
Veel aanvallen slagen niet omdat ze geavanceerd zijn, maar omdat eenvoudige basismaatregelen ontbraken.
Back-ups als laatste redmiddel
Een actuele, goed opgeborgen back-up blijft een van de meest effectieve middelen tegen ransomware. Toch worden back-ups vaak onbewust onbruikbaar gemaakt doordat ze verbonden blijven met het netwerk. Moderne ransomware richt zich actief op het versleutelen van back-ups, waardoor herstel onmogelijk wordt.
Goede back-uppraktijken zijn onder andere:
- Houd minimaal één back-up volledig offline of in een streng afgeschermde omgeving.
- Test regelmatig of de back-ups daadwerkelijk terug te zetten zijn.
- Bewaar back-ups geografisch gescheiden van het primaire systeem.
- Automatiseer back-upprocessen, maar houd controle over toegang.
Een goed uitgevoerde back-upstrategie maakt het losgeldmodel van criminelen ineffectief.
Bewustwording en gedrag
De meeste ransomware-aanvallen beginnen met een menselijke fout. Een medewerker klikt op een link, opent een bijlage of gebruikt een zwak wachtwoord. Technologie kan veel voorkomen, maar menselijk gedrag blijft doorslaggevend.
Effectieve bewustwording vraagt om meer dan een eenmalige training. Het gaat om het ontwikkelen van een cultuur waarin medewerkers begrijpen dat hun handelingen invloed hebben op de veiligheid van de organisatie.
Essentiële onderdelen van een bewustwordingsprogramma:
- Regelmatige phishing-simulaties en feedbackmomenten
- Duidelijke communicatie over meldprocedures bij verdachte e-mails
- Toegankelijke uitleg over actuele dreigingen en trends
- Positieve prikkels om veilig gedrag te belonen in plaats van te bestraffen
Een cultuur van alertheid versterkt de eerste verdedigingslinie: de mens.
Technische preventie in de praktijk
Naast beleid en gedrag blijft techniek de ruggengraat van preventie. Moderne beveiliging maakt gebruik van detectie en isolatie, niet alleen van blokkeren. Tools die op gedragsanalyse gebaseerd zijn, herkennen afwijkingen nog voordat de aanval volledig wordt uitgevoerd.
Effectieve technische maatregelen:
- Endpoint Detection and Response (EDR) om verdachte processen te stoppen
- Network Detection and Response (NDR) voor monitoring van dataverkeer
- Zero Trust-architecturen die elk systeem en elke gebruiker verifiëren
- Up-to-date antivirussoftware met heuristische detectie
- Automatische patching van systemen en applicaties
Ransomwareaanvallen die gebruikmaken van standaard systeemtools zijn moeilijk op te sporen met alleen klassieke beveiliging. Daarom is moderne detectietechnologie noodzakelijk.
Samenwerking met partners en leveranciers
Een keten is zo sterk als de zwakste schakel. Organisaties die afhankelijk zijn van externe partners, cloudleveranciers of IT-dienstverleners moeten zeker weten dat ook die partijen hun beveiliging op orde hebben.
Belangrijke maatregelen in de samenwerking:
- Leg beveiligingseisen vast in contracten en SLA’s.
- Vraag periodiek om bewijs van beveiligingsaudits of certificeringen.
- Gebruik leveranciersbeoordelingen in de risicomanagementcyclus.
- Werk samen bij dreigingsinformatie en incidentrespons.
Ketenweerbaarheid wordt steeds belangrijker, vooral nu ransomware zich vaak via leveranciers verspreidt.
Oefenen en testen
Een plan is pas effectief als het getest wordt. Regelmatige oefeningen maken zichtbaar of mensen, processen en systemen goed op elkaar zijn afgestemd. Cyberoefeningen helpen organisaties om te begrijpen hoe ze reageren onder druk.
Belangrijke oefenvormen zijn:
- Tabletop-sessies waarbij het management hypothetische scenario’s doorneemt
- Technische pentests en red team-oefeningen om kwetsbaarheden te vinden
- Simulaties van ransomware-aanvallen met externe experts
- Evaluaties van incidentresponsprocedures
Organisaties die regelmatig oefenen, reageren sneller en doeltreffender wanneer een echte aanval plaatsvindt.
Continu verbeteren
Ransomwaredreigingen veranderen voortdurend. Nieuwe aanvalstechnieken en varianten verschijnen regelmatig. Preventie is daarom geen eenmalig project, maar een doorlopend proces. Elke wijziging in systemen, personeel of beleid heeft invloed op de beveiliging.
Het toepassen van een continue verbetercyclus volgens de Plan-Do-Check-Act (PDCA)-methode helpt organisaties om hun weerbaarheid te behouden. Monitoring, evaluatie en aanpassing van maatregelen zorgen dat de beveiliging meegroeit met de organisatie zelf.
5. Wat te doen bij een besmetting
Wanneer ransomware toeslaat, is snelle en doelgerichte actie noodzakelijk. Elke vertraging vergroot de schade, verhoogt het risico op datalekken en bemoeilijkt herstel. Toch raken veel organisaties juist op dat moment verlamd: systemen vallen uit, informatie is onbereikbaar en communicatie komt onder druk te staan. Zonder voorbereiding en duidelijke procedures ontstaat chaos. Effectief reageren betekent daarom niet alleen handelen, maar ook weten wanneer, wat en wie.
Direct isoleren en stoppen van verspreiding
De eerste prioriteit is het beperken van verdere schade. Ransomware verspreidt zich vaak razendsnel binnen een netwerk, vooral als segmentatie ontbreekt. Daarom moet het geïnfecteerde systeem direct worden losgekoppeld. Dit geldt ook voor alle andere verdachte of mogelijk getroffen systemen.
Essentiële stappen in de eerste minuten:
- Koppel getroffen systemen direct los van het netwerk
- Deactiveer Wi-Fi, VPN en externe verbindingen
- Sluit netwerksegmenten waar mogelijk tijdelijk af
- Waarschuw het interne IT-team en de securityverantwoordelijken
- Leg alles vast wat is waargenomen, inclusief foutmeldingen en gedrag van systemen
Een snelle isolatie voorkomt dat ook back-ups, cloudomgevingen en andere systemen worden besmet.
Schade en omvang in kaart brengen
Na de eerste noodmaatregelen begint het technische onderzoek. Doel is om te begrijpen welke systemen zijn getroffen, welke data is versleuteld en of er sprake is van datadiefstal. Dit vormt de basis voor herstel, communicatie en eventuele meldingen bij toezichthouders.
Belangrijke onderdelen van deze analyse:
- Inventarisatie van alle getroffen apparaten, servers en accounts
- Onderzoek naar de methode van binnenkomst (bijv. phishing, exploit, RDP)
- Controle van logbestanden, netwerkverkeer en externe communicatie
- Bepalen of back-ups nog intact zijn en betrouwbaar te herstellen
- Vaststellen of data is buitgemaakt, en zo ja, welke data het betreft
Zonder volledig overzicht is herstel vaak onvolledig en blijft de dreiging actief in het netwerk.
Interne communicatie en coördinatie
Tijdens een aanval is de informatiebehoefte binnen een organisatie groot. Medewerkers willen weten wat er aan de hand is, hoe ze moeten handelen en wat ze kunnen verwachten. Gebrek aan communicatie leidt tot onzekerheid, onbedoelde fouten en reputatieschade.
Een effectieve interne aanpak:
- Benoem één centraal aanspreekpunt (bij voorkeur de CISO of crisismanager)
- Informeer medewerkers kort, feitelijk en zonder speculatie
- Geef duidelijke instructies over wat ze wel en niet mogen doen
- Houd updates frequent maar gecontroleerd
- Gebruik alternatieve communicatiekanalen als e-mail of intranet onbruikbaar zijn
Een vooraf opgesteld communicatieplan is hierbij onmisbaar.
Betrokken externe partijen
In de meeste gevallen is externe hulp nodig. Ransomware-aanvallen vragen om specifieke kennis en ervaring, vooral op het gebied van forensisch onderzoek, systeemherstel en juridische afhandeling.
Relevante partijen kunnen zijn:
- Cybersecurityspecialisten voor analyse, isolatie en herstel
- Juridisch adviseurs voor meldplichten en contractuele gevolgen
- Verzekeraar (indien cyberverzekering is afgesloten)
- Politie of opsporingsdiensten voor aangifte en onderzoek
- Toezichthouders (zoals AP of sectorale toezichthouders) bij meldplichtige incidenten
Snel schakelen met deze partijen voorkomt escalatie en zorgt voor documentatie die nodig is bij verantwoording.
Herstellen vanaf een back-up
Als er een schone, recente back-up beschikbaar is, vormt dat de snelste en veiligste route naar herstel. Voorwaarde is dat deze back-up niet is getroffen door de aanval. Daarom is het belangrijk dat back-ups offline zijn bewaard of beveiligd met sterke toegangsmaatregelen.
Een herstelproces verloopt in fases:
- Vernietigen van besmette systemen of opnieuw formatteren
- Controleren van integriteit van de back-up
- Terugzetten van systemen en data in gesegmenteerde testomgeving
- Monitoring tijdens en na herstel op nieuwe besmettingen
- Gefaseerde heraansluiting van systemen op het netwerk
Herstel mag nooit onder druk gebeuren zonder zekerheid over de herkomst van de infectie.
Niet betalen, tenzij…
De algemene lijn vanuit politie, NCSC en cybersecurityprofessionals is duidelijk: betaal geen losgeld. Er is geen enkele garantie dat versleutelde bestanden daadwerkelijk worden vrijgegeven, laat staan in originele staat. Bovendien wordt betaling gezien als financiering van criminele activiteiten en werkt het model in stand houden.
Toch overwegen sommige organisaties alsnog betaling, bijvoorbeeld als:
- Er geen bruikbare back-up beschikbaar is
- De schade bij uitval groter is dan het geëiste bedrag
- De aanval vertrouwelijke data betreft met mogelijke reputatieschade
Als deze stap overwogen wordt, is overleg met juridische specialisten, verzekeraars en opsporingsdiensten noodzakelijk. In sommige gevallen zijn decryptors beschikbaar via initiatieven zoals No More Ransom.
Meldingen en juridische verplichtingen
Als er sprake is van een datalek, moet dit worden gemeld bij de Autoriteit Persoonsgegevens binnen 72 uur. In sommige gevallen zijn ook meldingen aan klanten, opdrachtgevers, leveranciers of toezichthouders verplicht.
Elementen van een goede melding:
- Tijdstip van de ontdekking en aard van de aanval
- Welke persoonsgegevens mogelijk betrokken zijn
- Welke acties zijn ondernomen om schade te beperken
- Contactpersoon voor vervolgcommunicatie
Organisaties die werken volgens ISO 27001 of NEN7510 hebben meldprocedures al opgenomen in hun ISMS.
Interne evaluatie en structurele aanpassingen
Zodra de acute fase is afgerond, is het tijd voor een grondige evaluatie. Hierin wordt niet alleen gekeken naar technische oorzaken, maar ook naar communicatie, besluitvorming en samenwerking.
Een post-incidentanalyse bevat:
- Oorzaken en zwakke plekken in de infrastructuur
- Beoordeling van incidentrespons en samenwerking
- Updates voor het calamiteitenplan en beleid
- Aanbevelingen voor verbeteringen in techniek en organisatie
- Acties voor herstel van vertrouwen bij klanten en partners
Evaluaties zijn geen formaliteit, maar input voor structurele verbetering.
Voorbereid zijn maakt het verschil
Ransomware-aanvallen komen steeds vaker voor. Organisaties die eerder hebben geoefend met scenario’s, crisissimulaties of incidentresponsplannen, reageren sneller en effectiever.
Daarom zijn deze onderdelen essentieel voor voorbereiding:
- Een geüpdatet incidentresponsplan
- Duidelijke rollen en escalatieprocedures
- Contactlijsten van externe partijen (juridisch, forensisch, communicatie)
- Reguliere back-up- en hersteltests
- Periodieke crisiscommunicatieoefeningen
Een goede voorbereiding beperkt de schade, voorkomt paniek en maakt het verschil tussen tijdelijk ongemak en langdurige uitval.
De 10 belangrijkste takeaways
Ransomware is geen incident maar een symptoom van structurele kwetsbaarheid in mensen, processen en systemen. De manier waarop organisaties zich voorbereiden, reageren en herstellen bepaalt niet alleen de schade op de korte termijn, maar ook hun weerbaarheid in de toekomst. Bestuur, beleid en techniek moeten hierbij integraal samenwerken onder leiding van informatiebeveiligingsexperts.
1. Ransomware is geen IT-probleem maar een organisatievraagstuk
De impact van een aanval raakt elke afdeling, van productie tot directie. Alleen een multidisciplinaire aanpak onder regie van informatiebeveiliging maakt effectieve preventie en herstel mogelijk.
2. Hacking begint vaak met gedrag, niet met techniek
De eerste stap van een ransomware-aanval is meestal geen geavanceerde code, maar een klik op een verkeerde link of het hergebruik van wachtwoorden. Security awareness en gedragsbeïnvloeding zijn essentieel om aanvallen te voorkomen.
3. Back-ups zijn pas waardevol als ze getest en beschermd zijn
Een back-up die versleuteld is door ransomware of nooit is getest op herstel is waardeloos. Effectieve back-upstrategie vereist isolatie, automatische controle en regelmatige simulaties.
4. Ransomware is onderdeel van een crimineel ecosysteem
Aanvallen worden uitgevoerd via georganiseerde netwerken met duidelijke taakverdeling: van toegangshandel tot witwassen. Begrip van deze keten helpt bij het beoordelen van risico’s en het opsporen van kwetsbaarheden.
5. Incidentrespons begint niet bij een aanval maar bij voorbereiding
Organisaties zonder getest incidentresponsplan lopen meer schade op, reageren trager en communiceren chaotisch. Vooraf oefenen met crisisscenario’s is essentieel voor controle onder druk.
6. Detectie moet gebaseerd zijn op gedrag, niet alleen op signaturen
Veel ransomware gebruikt legitieme tools die niet als kwaadaardig worden herkend. Moderne detectie richt zich op afwijkingen in gedrag en communicatie, en vereist inzet van EDR en netwerkmonitoring.
7. De functie van information security officer is onmisbaar in regie en coördinatie
Een CISO verbindt techniek, bestuur en operatie. Zonder centrale informatiebeveiligingsfunctie blijven maatregelen versnipperd en ontbreekt samenhang in preventie en herstel.
8. Ransomwareaanvallen raken ook externe relaties en ketenpartners
Schade stopt niet bij de organisatiegrens. Klantdata, leverancierssystemen en partners kunnen net zo goed slachtoffer worden, waardoor ketenbeveiliging een vast onderdeel van het risicobeleid moet zijn.
9. Niet betalen is het advies, maar zonder voorbereiding is de druk enorm
Organisaties die geen back-ups of herstelplannen hebben, staan sneller onder druk om losgeld te betalen. Juridisch, ethisch en strategisch voorbereiden op dat dilemma is noodzakelijk.
10. Ransomware verandert voortdurend en vereist continue aanpassing
Wat vandaag werkt, is morgen achterhaald. Alleen organisaties die hun beleid, techniek en training continu actualiseren, blijven bestand tegen de volgende generatie aanvallen.
